Logo Universiteit Utrecht

Interpersoonlijke relaties in het onderwijs

Welbevinden docenten

Uit onderzoek blijkt dat de interpersoonlijke relatie tussen de leerkracht en de leerlingen veel invloed heeft op het welbevinden van de leerkracht. Positieve leerkracht-leerling interacties kan een drijvende kracht zijn voor leerkrachten om zich te blijven inzetten voor het onderwijs. Andersom kunnen negatieve of problematische leerkracht-leerling interacties er juist voor zorgen dat leerkrachten gevoelens van stress of een burn-out ervaren. Zo rapporteren leerkrachten dat ze emotioneel uitgeput zijn als ze geconfronteerd zijn met ongewenst leerlinggedrag.

Het welbevinden van leerkrachten lijkt wel te verschillen tussen leerkrachten als hetzelfde leerlinggedrag wordt getoond. Zo ervaart de ene leerkracht meer stress dan de andere leerkracht bij eenzelfde soort ongewenst leerlinggedrag. Dit heeft waarschijnlijk te maken met hoe een leerkracht de interpersoonlijke relatie met de leerling ziet. Ziet de leerkracht de relatie met de leerling als erg negatief, dan zal de leerkracht het ongewenste leerlinggedrag als zwaarder ervaren dan als de leerkracht de relatie minder negatief ziet.

Claessens e.a. (2017) hebben kwalitatief onderzoek gedaan naar de percepties van de leerkracht omtrent de relatie met de leerlingen en de interacties die de leerkrachten met de leerlingen hebben. In hun onderzoek kwam naar boven dat interacties met de leerlingen met name verschillen buiten de klas. Met leerlingen waarmee een goede relatie wordt ervaren wordt vaker een gesprekje gevoerd buiten de klas over veel verschillende onderwerpen. De leerling zoekt buiten de klas ook vaak actief contact met de leerkracht. In problematische relaties gaan de gesprekken buiten de klas vaak over het ongewenst gedrag van de leerling en hoe ze de relatie tussen de leerkracht en de leerling willen verbeteren. Toch zijn dit gesprekken die vaak terugkomen.

Ook de mate van nabijheid verschilt voor interacties met leerlingen met wie de leerkracht een positieve of problematische relatie heeft. Bij leerlingen met een positieve relatie worden de interacties vriendelijker ervaren dan bij leerlingen met een problematische relatie.

In de praktijk zou het goed zijn als leerkrachten (met name aan de start van het schooljaar) actief buiten de klas contact zoeken met alle leerlingen en tijdens dit contact te focussen op allerlei onderwerpen die niet te maken hebben met ongewenst gedrag. Dit zou een goede stap zijn naar het creëren van positieve leerkracht-leerling relaties, waardoor de leerkracht zich prettig kan voelen tijdens zijn of haar werk.

Behalve uit het onderzoek van Claessens e.a. (2017) hebben Donker e.a. (2020) recent ook onderzoek gedaan naar het welbevinden van leerkrachten gedurende één les. Hierbij is gebruik gemaakt van het meten van de hartslag van de leerkrachten en het in kaart brengen van het gedrag van de leerkracht d.m.v. de joystickmethode. In dit onderzoek is onder andere naar voren gekomen dat als de leerkracht een hoge mate van nabijheid uitstraalt, dat dit niet altijd betekent dat de leerkracht ook positieve emoties ervaart. In tegenstelling, als een leerkracht een hoge mate van nabijheid uitstraalt en een hoge hartslag heeft, ervaart de leerkracht juist vaker negatieve emoties. De hogere hartslag kan in dit geval een teken zijn van het onderdrukken van emoties: het net doen alsof je vrolijk bent. Op het gebied van invloed concludeert Donker (2020) dat leerkrachten positievere emoties rapporteren als leerkrachten meer invloed uitoefenen. Ook bij een combinatie van hoge invloed en nabijheid werd de les door de leerkracht over het algemeen positief ervaren. Wil je meer weten over het onderzoek naar het welbevinden van leerkrachten? Bekijk dan dit fragment van de presentatie van Tim Mainhard:

Claessens, L. C., van Tartwijk, J., van der Want, A. C., Pennings, H. J., Verloop, N., den Brok, P. J., & Wubbels, T. (2017). Positive teacher–student relationships go beyond the classroom, problematic ones stay inside. The Journal of Educational Research110(5), 478-493.

Spilt, J. L., Koomen, H. M. Y., & Thijs, J. T. (2011). Teacher well-being: The importance of teacher–student relationships. Educational Psychology Review, 23, 457–477. http://dx.doi.org/10.1007/s10648-011-9170-y

Donker, Monika H., van Gog, Tamara, Goetz, Thomas, Roos, Anna Lena & Mainhard, Tim (01-10-2020). Associations between teachers’ interpersonal behavior, physiological arousal, and lesson-focused emotionsContemporary Educational Psychology, 63 (12 p.).